Giá
trị văn hóa trong tục cúng rừng của các dân tộc huyện Hoàng Su Phì và những vấn
đề đặt ra.
Là huyện vùng
cao núi đất phía tây của tỉnh Hà Giang, Hoàng Su Phì có 14.625 hộ gia đình với
68.252 nhân khẩu thuộc 13 dân tộc sinh sống. Sự đa dạng
về thành phần dân tộc cùng với điều kiện về vị trí địa lý đã dẫn đến sự đa dạng
về văn hóa truyền thống. Trải qua hàng ngàn năm lịch sử cư trú và phát triển, cộng
đồng các dân tộc huyện Hoàng Su Phì đã hình thành và bảo lưu những giá trị văn
hóa độc đáo và phong phú, trong đó có tục cúng rừng. Hiện nay, tục này vẫn được các dân tộc còn duy trì. Tiêu biểu trong
đó là lễ cúng rừng của dân tộc Nùng.
Là dân tộc chiếm thành phần đa số, cư trú tại 14
xã, thị trấn, dân tộc Nùng có quy mô lễ cúng rừng lớn
nhất của huyện Hoàng Su Phì. Là lễ thức đã được Bộ
Văn hóa Thể thao & Du lịch đưa vào danh mục di sản văn hóa phi vật thể Quốc
gia, lễ thức cúng rừng của người Nùng được tổ chức để tưởng nhớ Hoàng Vần Thùng
hay còn gọi là Đổng Trứ (tức là Thần rừng), là thủ lĩnh của các tộc họ người
Nùng và các phó tướng là ông Tí Táo, ông Bảo, ông Liều đã có công giúp dân chống
giặc trong khoảng thời gian cách đây vài trăm năm. Lễ này được tổ chức vào dịp
cuối tháng giêng, đầu tháng hai âm lịch hàng năm tại các ngôi miếu xây dựng
trong những khu rừng cấm, là những vạt rừng già tươi tốt, có vị trí đẹp, trong
đó lễ cúng tại các xã Pố Lồ, Pờ Ly Ngài, Sán Xả Hồ là lớn nhất với sự tham dự của
đại diện tất cả các hộ gia đình trong xã. Theo quy định, trước đây mỗi khi tổ
chức lễ cúng tại 3 xã này đều phải mổ trâu, nhưng hiện nay thì cứ hai hoặc ba
năm mới mổ trâu, còn lại là mổ lợn. Các xã còn lại chủ yếu tổ chức theo từng
thôn bản và chỉ được mổ lợn và gà, vịt.
Đối với dân tộc Dao, hiện lễ thức cúng rừng được
duy trì tại 2 xã là Hồ Thầu và Nam Sơn, trong đó dân tộc Dao áo dài xã Nam Sơn
có quy mô lớn hơn. Trước đây lễ cúng rừng tại xã Nam Sơn được tổ chức tại rừng
cấm thôn Lùng Thàng, sau đó do chia tách về địa giới hành chính nên các hộ gia
đình đã lập thêm các miếu thờ để tổ chức lễ thức này tại các thôn Nậm Ai 4, Nậm
Ai 5, Seo Phìn, thôn 3 Lê Hồng Phong. Ngoài sự tham gia của đại diện các hộ gia
đình dân tộc Dao theo nguyên gốc ban đầu thì đến nay còn có sự tham gia của các
hộ gia đình dân tộc Tày do có sự giao thoa về văn hóa giữa các dân tộc cùng sinh
sống trên địa bàn. Khác với tục cúng rừng của dân tộc Nùng, lễ cúng rừng của
dân tộc Dao áo dài được tổ chức vào tháng giêng âm lịch hàng năm với sự tham
gia của địa diện các hộ gia đình nhằm tưởng nhớ tới các nhân vật là Bàn Đạo Uy,
Vương Văn Đồng, Viện Gia, Trương Gia, Hoàng Văn Thọ, Nguyễn Đình Bích và Hoàng
Phó Tổng, là những người trước đây đã có công giúp cộng đồng dân tộc Dao khai ấp
lập làng, giữ yên bờ cõi.
Đối với nghi thức cúng rừng của nhóm dân tộc Dao đỏ xã Hồ Thầu được tổ chức quy mô nhỏ. Xuất phát từ
tục thờ đa thần nên cách đây vài trăm năm các hộ gia đình dân tộc Dao sinh sống
trong xã Hồ Thầu đã dành một khu rừng cấm tại thôn Tân Thành làm nơi tổ chức tế
lễ của các hộ gia đình, khi có nhu cầu về tâm linh liên quan đến thế giới thần
ma rừng (Phiu miến) thì các hộ gia đình trong xã tự tổ chức vào một thời điểm
không cố định trong năm.
Với người La Chí họ quan niệm rằng mỗi khu rừng, vạt
nương hay mảnh ruộng đều có thần nương là Ngui Ui, thần ruộng là Ngui Nui cai
quản và canh giữ cho cây cối phát triển tươi tốt. Tùy theo từng năm mà lễ cúng
rừng của người La Chí được tổ chức quy
mô từng thôn hoặc xã vào dịp tháng 9 hoặc tháng 10 âm lịch hàng năm sau khi các
gia đình thu hoạch lúa xong với sự tham gia của đại diện tất cả các hộ gia đình
trong thôn hoặc xã. Các lễ vật và món ăn được chuẩn bị sơ chế sẵn, sau đó đem
vào rừng để cúng vào buổi chiều rồi ăn uống tại chỗ đến tối mới được về nhà.
Dân tộc Mông là dân tộc đứng thứ 4 trong tỷ lệ các
dân tộc của huyện Hoàng Su Phì và cư trú tại 14 xã trong huyện thỉ chỉ có nhóm
dân tộc Mông của xã Thèn Chu Phìn là tổ chức lễ cúng rừng vào dịp cuối tháng
riêng âm lịch hàng năm. Lễ thức này được tổ chức tại rừng cấm thôn Lùng Chín
Thượng với sự tham gia của đại diện các hộ gia đình dân tộc Mông trên địa bàn
xã. Khác với lễ cúng của các dân tộc khác trong huyện được tổ chức để tưởng nhớ
tới các nhân vật liên quan đến quá trình lịch sử phát triển của cộng đồng và
pha trộn tín ngưỡng nông nghiệp, lễ cúng rừng của dân tộc Mông là sinh hoạt văn
hóa mang đậm tín ngưỡng nông nghiệp với nhân vật được cúng tế là Vàng Lùng (Tức Vương Long) để cầu cho mưa thuận gió hòa.
Mặc dù tổ chức với hình thức và quy mô nào thì lễ
cúng thần rừng của các dân tộc sinh sống trên địa bàn huyện Hoàng Su Phì luôn là
một hoạt động văn hoá mang tính tâm linh quan trọng, thể hiện ý thức tôn trọng,
lòng biết ơn thần linh, trời đất, tổ tiên và hướng về cội nguồn. Lễ thức này
mang đậm nét văn hóa canh tác nông nghiệp. Đây cũng là
dịp để các hộ gia đình giao lưu trao đổi tâm tư, tình cảm, từ đó tăng cường và
củng cố tinh thần đoàn kết cộng đồng, xóm giềng, làng xã trong nhân dân.
Lễ
cúng rừng cũng là một trong những nét đẹp trong lĩnh vực bảo vệ tài nguyên môi
trường. Lễ thức này cùng với sự quản lý có hiệu quả của cộng đồn đã khuyến
khích người dân bảo vệ rừng, sống hòa hợp với thiên nhiên. Vì vậy, mà khu rừng
cấm của cộng đồng đến nay vẫn được bảo vệ tốt. Trong đó có nhiều khu rừng đã giữ
được những cây cổ thụ nhiều năm tuổi và nhiều loại thảo dược quý, phục vụ cuộc
sống của con người. Nhất là tại các xã Pố Lồ, Nam Sơn, Hồ Thầu, Pờ Ly Ngài.
Bên
cạnh những giá trị văn hóa tiêu biểu như trên, thực tế cho thấy lễ thức cúng rừng
của các dân tộc hiện vẫn còn một số tồn tại cần, cải tạo, khắc phục. Đó là việc
tổ chức còn nhiều tốn kém và rườm rà. Trong quá trình tổ chức lễ cúng thường tổ
chức hoạt động ăn uống kéo dài, vậy đã gây tốn kém về vật chất cho gia đình và
cộng đồng. Đặc biệt là đối với dân tộc Nùng, trong vòng 6 ngày kể từ ngày diễn
ra lễ cúng rừng người dân địa phương không vào rừng kiếm củi, săn bắn, thu hoạch
măng, mộc nhĩ, lấy mật ong và không lao động sản xuất…Vì vậy đã ảnh hưởng đến
việc lao động sản xuất trong nhân dân. Mặt khác, hầu hết các lễ cúng rừng của
dân tộc Nùng đều có tục kiêng kỵ không cho phụ nữ tham gia nên đã làm mất đi ý
nghĩa tốt đẹp của lễ thức này.
Hiện
nay, việc phát triển du lịch đang có xu hướng khai thác các tài nguyên du lịch
về văn hóa, nhất là du lịch trải nghiệm, du lịch tâm linh. Vì vậy việc duy trì
lễ thức cúng rừng là một trong những sản phẩm du lịch có khả năng thu hút mạnh
mẽ đối với khách du lịch đến huyện Hoàng Su Phì, đồng thời góp phần khắc phục
tình trạng du lịch mùa vụ như hiện nay. Tuy nhiên trong thời gian tới, hội nghệ
nhân dân gian và các cấp, ngành liên quan cần có biện pháp để giảm bớt việc kiêng kỵ, hạn chế về quy mô, không tổ chức ăn uống
linh đình nhằm góp phần cải tạo, bài trừ các hủ tục lạc hậu và vẫn giữ nguyên
được giá trị văn hóa tốt đẹp của lễ thức cúng rừng.
