TẾT XƯA

 Tết quê xưa

Hoài niệm về những ngày khốn khó 

---------------------------------

Năm 1985.

Cuộc cải cách giá - lương - tiền đã khiến không ít gia đình khốn đốn, nhà thằng Tuấn cũng không nằm ngoài số đó.

Nhà nó có bẩy chị em, bốn gái, ba trai đứa nọ đứa kia sàn sàn cách nhau hai ba tuổi cùng hai bố mẹ chen chúc trong căn nhà tranh hai gian hai trái kèo tre nền đất. Tháng ba, một cơn lốc đầu mùa đã hất tung một nửa mái, bố mẹ và chị gái Tuấn phải bỏ mất ba ngày đi bóc lá mía về phơi khô để lợp tạm. Căn nhà vốn đã ọp ẹp lại càng thêm thảm hại. Ông Doanh là đội trưởng đội 3 xã Hồng Lạc huyện Sơn Dương của tỉnh Hà Tuyên cũ cũng là chỗ thân quen với gia đình nó thấy vậy liền tổ chức hẳn một buổi họp đội, kết quả là ra được một cái biên bản đề nghị với Ban chủ nhiệm Hợp tác xã và Lâm trường Sơn Dương cho bố mẹ nó mua hai chục cây gỗ mỡ và bạch đàn của Lâm trường để làm nhà mới. Anh em, bạn bè hàng xóm với bố mẹ nó dồn tiền cho vay người dăm ba chục đồng, người yến thóc để giúp đỡ làm nhà. Đùng cái, giữa tháng sáu Nhà nước ra quyết định đổi tiền, cứ một trăm đồng tiền cũ đổi được một đồng tiền mới. Số tiền gần triệu bạc bố mẹ nó tích cóp được bị tụt giá thảm hại bởi hạn ngạch Nhà nước chỉ cho đổi không quá hai nghìn đồng tiền mới, vừa đủ trả công thợ. Đến tháng mười, sau vụ gặt tính theo công điểm nhà nó được chia gần năm tạ thóc, bốn con lợn thì mất hai con bán nghĩa vụ cho Cửa hàng thực phẩm, còn hai con bán được gần trăm bạc vừa đủ tiền mua một nghìn rưởi ngói Hương Canh. Cực chẳng đã, sợ nhà sập bố mẹ nó vẫn quyết thuê mấy bác thợ vườn để làm nhà gỗ năm hàng chân.

Gần tết, căn nhà gỗ làm xong nhưng thiếu hẳn một nửa ngói lợp, thế là bố mẹ và chị gái cả lại lóc cóc đi xin hàng xóm mấy gánh lá mía để lợp tạm để lấy chỗ che mưa che nắng.

Gần tết, mẹ nó lấy mấy mét phiếu vải vẫn để dành từ đầu năm ra cửa hàng bách hóa mua hơn chục mét vải phin trắng và gói phẩm xanh về đun sôi và cho vải vào luộc rồi đem phơi, sau đó dẫn cả mấy chị em sang nhà ông Ngoại vốn là thợ may bỏ nghề, lấy chiếc lạt trên gác bếp làm thước, ông nó đo chiều dài tay, chân từng đứa rồi cắt vải và bảo chị nó phụ giúp ông xâu chỉ để may quần áo tết cho cả mấy chị em.

Sáng 28 tết, mẹ nó phân công chị cả ở nhà rửa lá dong gói năm cân gạo bánh chưng còn thằng Tuấn và chị thứ hai cùng mẹ đi chợ Kim Xuyên nằm sát bên bờ sông Lô. Là phiên cuối năm nên chợ chật cứng người, cả ba mẹ con dắt díu nhau chen lấn đến nghẹt thở mới mua được mấy gói kẹo, cân su hào và mấy cái bắp cải, còn thừa mấy đồng tiền lẻ mẹ nó dúi cho hai chị em. Mắt sáng như sao, nó giật vội tay chị gái rủ đi mua được nửa bánh pháo Hà Sơn Bình và mấy quả pháo cối, đợi em mua pháo xong, chị giắt tay Tuấn đi ra sạp hàng bán quần áo, cúi gằm khuôn mặt đang đỏ lừ vì xấu hổ, chị nó chọn vội được cái coóc xê ghép bằng những vải tiết kiệm, thấy vậy, bà chủ quán chửi yêu: Mẹ cha mày cháu ạ, con gái mới lớn mặc cái ý sao vừa, để bác chọn cho cái khác…

Mãi chiều ba mươi tết, mẹ nó mới ra cửa hàng thực phẩm, tranh nhau đến sẩm tối mới mua được một cân thịt ba chỉ và cân xương sườn. Tối giao thừa, bố nó mổ con gà trống và đồ xôi sắp mâm lễ cúng tổ tiên. Ngay từ chiều, ngửi mùi khói hương quyện lẫn mùi hương bưởi bày mâm ngũ quả trên bàn thờ và mùi thuốc pháo phảng phất khiến thằng Tuấn rạo rực trong ruột, đến bữa chán cả ăn bởi háo hức chỉ đợi nhanh đến giao thừa để được đốt pháo. Bẩy giời tối, nó thay cả sáu bát pin nước cho chiếc đài Vef 206. Gần sang canh, mẹ nó gọi cả bẩy chị em dậy, đón giao thừa, nghe tiếng gọi, nó bật dậy cầm cái cành tre trên buộc nửa bánh pháo cài lên mái nhà, đúng lúc chủ tịch nước Trường Chinh chúc tết trên Đài phát thanh thằng Tuấn tay run bần bật nhận que đóm bố nó đốt sẵn châm vào dây pháo, bố nó nói thì thầm: Lạy trời pháo không xịt… Ngòi pháo bắt lửa rồi nổ lẹt đẹt hòa vào tiếng pháo vang rền khắp nơi. Khói chưa tan, nó nhảy phắt xuống sân tìm pháo xịt, cả nhà nó mặt tươi rói vì bánh pháo nổ tan tành chỉ có vài ba quả xịt. Bố nó bảo, pháo nhà mình nổ rền thế này là năm nay sẽ may mắn lắm đấy.

Đốt pháo xong, cả mấy chị em nó nghển cổ ra đoán nhà ai trong xóm có nhiều pháo nhất và pháo nổ to nhất. Nhìn sang bờ sông bên Vụ Quang, thằng Tuấn bảo: Bên kia đốt nhiều pháo thật, toàn pháo to. Nghe vậy, chị cả nó chép miệng bảo: Chuyện, bên ý toàn nhà giàu lại lo... Mẹ nó thì nhìn lên bầu trời và nói: Năm nay sang canh trời tối thế này thì trồng đỗ đen sẽ ra nhiều quả lắm…rồi quay vào nhắc mấy chị em: Sang canh xong rồi, mấy chị em chúng mày không được chửi nhau, không được đánh đổ vỡ đồ đạc, nhất là không được để đèn tắt mà cả năm mất giông đấy…

Đợi mãi cả tiếng đồng hồ sau giao thừa, đến khi ngớt hẳn tiếng pháo thằng Tuấn mới vào giường, trằn trọc cả tiếng vẫn chưa ngủ bởi tiếng pháo đì đoàng, nó buột miệng: Họ nhiều pháo thật… Bố nó nhắc: Ngủ đi con, sáng mai dậy sớm còn đi chơi tết.

Sáng mùng một tết, cả chín người nhà nó ngồi quây quần quanh mâm cơm ngon nhất trong năm, có đủ cả thịt gà, thịt ba chỉ luộc, canh rau bắp cải, nem cuốn và hương rượu thoang thoảng trộn lẫn mùi khói đèn dầu. Loáng cái, mâm cơm đã sạch chơn, bố mẹ nó nhìn nhau ngậm ngùi rồi bảo: Thôi các con ạ, thịt còn nhưng để đến chiều kẻo tết còn những ba ngày nữa cơ mà…

Ăn sáng xong, bố mẹ nó mở hòm lấy quần áo mới ra mặc cho mấy chị em. Cả bẩy đứa lầng nhầng lít nhít xúng xính trong bộ quần áo vải phin nhuộm phẩm rộng thùng thình, quần ta thắt dải dút trông xanh lè như đàn cánh cam. Chị cả lớn nhất được mẹ giao nhiệm vụ cai quản cả đàn em đi chơi tết. Mấy chị em thằng Tuấn đi ra phố chơi tết khiến cả xóm ngỡ ngàng vì cả nhóm đi có hàng có lối cứ như đàn kiến. ra khu lò gạch cũ, thằng Tuấn trố mắt xem mấy anh lớn tuổi đánh đáo trong khi mấy đứa chị mải mê tìm mấy quả bóng bay vỡ để mút và buộc thành những quả táo xanh đỏ rồi bóp vỡ đánh pạch như tiếng pháo. Mãi đến chiều cả bẩy chị em mới về đòi bố nấu canh mì với nước luộc gà, cả bọn ngồi xung quanh bếp lửa dấm trấu khói nghi ngút thọc chân vào đống tro nóng húp xì sụp như chưa bao giờ được ăn món ngon như thế.

Thời tem phiếu lặng lẽ qua như một tất yếu của lịch sử, cơ chế thị trường như luồng gió mới, mọi nhà được quyền tự do nuôi lợn, nuôi gà và bán lấy tiền trang trải cho mấy ngày tết. Nhà thằng Tuấn cũng dần khấm khá, nó được đi học hết cấp ba và đỗ đại học rồi vào công tác ở một cơ quan nhà nước, nhà nó cũng dần ăn lên làm ra. Những tết sau đó, nhà nước cấm đốt pháo nhưng tiếng lợn kêu eng éc khi giết mổ ngày tết của mỗi nhà thì không còn bị phạt nữa bởi hàng rào thuế sát sinh và chế độ nghĩa vụ đã được rỡ bỏ, nhưng cái tết nghèo năm ấy thì nó không bao giờ quên được, nhất là tiếng pháo nổ đì đoàng, và nó không bao giờ quên được những bộ quần áo ta xanh như màu cánh cam của mấy chị em mặc trong ngày tết.

Tết quê xưa là vậy.

Mấy cái tết năm nay, nhà nó năm nào cũng có đủ cả bánh chưng, thịt lợn, rượu tây và cành hoa đào, bố mẹ nó đã thành người thiên cổ nhưng mùng một tết năm nào nó vẫn nấu một nồi canh bắp cải và đĩa thịt ba chỉ luộc để thắp hương cho bố mẹ, âu cũng để nó nhớ về một thời khốn khó mà bọn trẻ bây giờ ít ai tưởng tượng đến.

....................

MÙA CHÓ NO

 

(Hoài niệm về hai mùa no ấm của đàn chó quê tôi)

Cách đây hơn chục năm, nơi tôi công tác bây giờ đường xá đi lại rất khó khăn, cả 2 huyện phía tây của tỉnh Hà Giang là Xín Mần và Hoàng Su Phì chỉ có 1 con đường đất độc đạo gồ ghề một bên là vách đá, 1 bên là bờ vực sâu hun hút. Đường vừa khó đi lại nhiều đèo dốc quanh co nên cung đường được đặt tên là Thiên cua lộ và Vạn cua lộ. Mỗi tuần chỉ có 2 chuyến xe khách, dịp cuối năm thì tăng gấp đôi, còn lại hành khách phải đi bằng các kiểu xe khác nhau: Xe xitec chở xăng, xe zin chở xi măng, sắt thép… miễn sao vượt qua được quãng đường 100 km với 4 giờ đồng hồ để ra đến Quốc lộ 2, vì vậy chuyến xe nào cũng chật cứng như nêm cối. Mà dạo đó khách đông nhất vẫn là các thầy cô giáo người miền xuôi lên vùng cao dạy chữ cho người dân. Vốn quen cuộc sống dư giả, đi toàn đường xịn nay bị nhồi nhét như nhồi vịt nên 100 người thì có đến 90 người say xe đến nhừ tử.

Dạo đó, người dân nơi đây còn nghèo lắm, đến bữa toàn ăn thứ cơm 3 chế độ - tức là cơm tiêu hóa 3 lần mới xong vì độn toàn sắn, vào tháng tư, củ sắn sượng cứng ngắc, người ăn vào không tiêu hóa hết, thải ra rơi vào lá chuối rừng kêu lụp bụp, đến lượt chó dùng lại cũng không thể tiêu hóa được, phải đợi đến loài gà xơi lại nhờ có cái mề cứng để nghiền lần cuối mới xong. 

Vì cuộc sống khó khăn nên người dân khi ấy cứ gầy rộc, con người đã vậy, đàn chó còn thảm thương hơn. Nhất là vào dịp tháng 8 âm lịch dọc đường lúc nào cũng bắt gặp từng tốp chó gầy giơ xương, lông dựng đứng đuôi cụp che hết cả bộ phận sinh dục chạy lông nhông dọc đường để tìm thức ăn. Ấy thế nhưng mỗi năm chúng lại có 2 đợt béo trắng mà chúng tôi hay gọi là mùa chó no.

Mùa thứ nhất là vào khoảng tháng 10 âm lịch. Sau 1 năm cưới xin - thường là vào cuối năm thì dịp này là lúc các cặp vợ chồng nhảy ổ và một loạt trẻ sơ sinh ra đời, mà đồ thải của bọn trẻ sơ sinh thì toàn có nguồn gốc là thức ăn ngon tiêu hóa không kịp, thôi thì bỉm biếc từ xe khách vứt đầy đường nên đàn chó tha hồ xé để nhai và hà hít cái chất nhầy nhầy ngấm vào lớp bông thấm. Dịp này cũng là mùa gặt, sau một thời gian đói kém nay đến mùa thu hoạch nhà nào cũng tổ chức ăn cơm mới, vừa không phải độn sắn khoai lại có tý thịt nên ai cũng ăn đến nứt bụng, ít thì 4 hoặc 5, nhiều thì 6, 7 bát lại có tý thịt nên cơ thể dù lao động vất vả đến mấy thì tiêu hóa cũng không thể kịp. Ăn nhiều thì thải nhiều, mà dạo đó thì đâu có nhà vệ sinh tự hoại như bây giờ nên bom mìn mỗi quả nặng hàng cân cứ ngang nhiên bày kín các lối mòn hoặc bụi cây, vì vậy đàn chó tha hồ ăn thỏa thích nên cứ béo múp.

Mùa thứ hai là vào dịp trước và sau tết. Dịp này, cán bộ huyện và giáo viên trước khi về quê ăn tết bao giờ cũng tổ chức chè chén no say, nên hôm sau cứ ngồi trên xe là bắt đầu nôn ọe, ban đầu thì nôn vào túi ni lông, sau chán nên cứ truyền hình trực tiếp, đôi khi còn phun thẳng vào giày dép và mặt người đi bộ dưới đường. Dọc tuyến tỉnh lộ 177 khi đó túi bóng thường trắng xóa. Và đàn chó lại được một dịp may hiếm có khi chén lại những bãi nôn, con nào may mắn thì vớ được nguyên túi lòng phèo lợn chưa kịp tiêu hóa, có con thì vô phúc xơi phải túi nôn của ai đó uống nhiều rượu chưa kịp đào thải thôi thì cứ say dúi dụi. Dịp này đàn chó con nào cũng béo múp nhưng ngộ nhỡ bị chó cắn thì cũng đỡ nguy hiểm vì răng chúng không nhiều vi khuẩn bằng mùa kia vì thường xuyên được cọ rửa bằng túi nilon.

Ngày nay xã hội giàu có và văn minh hơn nhiều, các thầy cô giáo và cán bộ huyện hầu hết đã mua được ô tô xe máy, đường xá đổ nhựa phẳng phiu nên người say xe cũng ít. Các hộ gia đình gần đường cũng đã làm được nhà vệ sinh tự hoại nên đồ thải cũng không còn mấy. Đàn chó nay được ăn uống đầy đủ hơn và cũng hết cảnh no theo mùa. Tuy vậy những con chó già may mắn còn sống sót lại thì vẫn nhớ đến cái thời hoàng kim năm nào khi được no theo cái lịch là vào mùa gặt no ấm và dịp tết cổ truyền của con người.