GIÁ TRỊ KHOA HỌC VÀ TIỀM NĂNG DU LỊCH CỦA HỆ SINH THÁI KHU VỰC NÚI TÂY CÔN LĨNH

 

Tây Côn Lĩnh là dải núi trên thượng nguồn sông Chảy ở phía tây tỉnh Hà Giang thuộc địa bàn các huyện Vị Xuyên, Hoàng Su  Phì. Khu vực này có tọa độ địa lý từ 22°039’ đến 22°050’ vĩ độ bắc và từ 104° 039’ đến 104°059’ kinh độ đông, bao gồm 07 xã của huyện Vị Xuyên là xã Lao Chải, Xín Chải, Thanh Thủy, Phương Tiến, Cao Bồ, Quảng Ngần, Thượng Sơn; xã Phương Độ của, thành phố Hà Giang và xã Túng Sán huyện Hoàng Su Phì. Năm 2014 Rừng đặc dụng Tây Côn Lĩnh đã được quy hoạch khu bảo tồn thiên nhiên với tổng diện tích 15.043 ha theo Quyết định số 1976/QĐ-TTg ngày 30/10/2014 của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt quy hoạch hệ thống rừng đặc dụng cả nước đến năm 2020, tầm nhìn đến năm 2030, với mục đích nhằm bảo tồn tài nguyên rừng, đa dạng sinh học, cảnh quan, môi trường, di tích lịch sử, trong đó phân khu bảo vệ nghiêm ngặt là 7.406 ha, phân khu phục hồi sinh thái là 7.173 ha, phần còn lại là khu vực hành chính. Trong dãy Tây Côn Lĩnh, đỉnh cao nhất có tên là núi Cán Lìn theo tiếng địa phương tức là núi khô thuộc địa phận thôn Chúng Phùng xã Túng Sán huyện Hoàng Su Phì có độ cao 2.423 m so với mực nước biển.  

Dãy núi Tây Côn Lĩnh là địa bàn sinh sống của các dân tộc Mông, Dao, Cờ Lao, Nùng với nhiều bản sắc văn hóa độc đáo và đa dạng nên khu vực này được coi là khu vực hiểm trở ẩn chứa nhiều bí ẩn nhất cả về tự nhiên và văn hóa của vùng đông bắc nước ta. Do đặc điểm nằm trên độ cao lớn, khí hậu khắc nghiệt quanh năm mây mù che phủ, địa hình cách biệt nên dãy Tây Côn Lĩnh có hệ động - thực vật tương đối đa dạng. Theo kết quả điều tra khảo sát của Viện Điều tra Quy hoạch Rừng tiến hành vào tháng 7 năm 1994, bước đầu đã xác định khu vực Tây Côn Lĩnh có 162 họ, 501 chi và 796 loài thực vật bậc cao có mạch thuộc 6 ngành: Quyết lá thông (Psilotophyta); Thông đất (Lycopodiophyta); Mộc tặc (Equisetophyta); Dương xỉ (Polypodiophyta); Thông (Pinophyta); trong đó phong phú nhất là ngành Mộc lan (Magnoliophyta) có 141 họ, 472 chi, 754 loài.

Qua khảo sát cho thấy các loài thực vật thân gỗ ở khu vực Tây Côn Lĩnh được phân bố theo bình độ. Ở khu vực từ khoảng 1.000m đến 2.000m chủ yếu là các loài kháo (Machilus), sồi (Quercus), sa mộc (Cunninghamia)..; Từ độ cao trên 2.000m chủ yếu là cây đỗ quyên (Rhododendron), cây chè rừng (Camellia chrysantha). Đặc biệt là ở khu vực đỉnh núi Cán Lìn cây đỗ quyên có mật độ dày đặc trải rộng hàng trăm ha với 2 màu hoa chủ yếu là màu hồng và đỏ, nở vào dịp tháng 2 âm lịch hàng năm, dưới tán rừng là thảm thực vật gồm cây sen cạn (Tropaeolaceae), dương xỉ (Polypodiophyta).

Từ lâu, rừng đặc dụng Tây Côn Lĩnh được biết đến bởi sự có mặt một số loài cây lá kim quý hiếm khác như bạch tùng, kim giao, pơ mu, đỗ quyên và các loài thảo dược quý hiếm như tam thất nam, lan kim tuyến, lan hài, ấu tẩu, xuyên khung, giảo cổ lam, thảo quả, bẩy lá một hoa... Đặc biệt, khu vực dưới chân đỉnh Tây Côn Lĩnh là nơi sinh trưởng của giống chè san tuyết cổ thụ tuổi đời hàng trăm năm, có cây to người ôm không xuể, chất lượng đặc biệt thơm ngon.

Về hệ động vật, trong thời gian từ tháng 4 đến tháng 5 năm 2000, Bảo tàng Lịch sử Tự nhiên Hoa Kỳ (AMNH) và Viện Sinh thái và Tài nguyên Sinh vật (IEBR) đã tiến hành điều tra khảo sát đa dạng sinh học vùng núi Tây Côn Lĩnh. Kết quả đợt điều tra đã ghi nhận 6 loài bò sát, 38 loài lưỡng cư, trong đó có hai loài lưỡng cư đã được mô tả là loài mới của Việt Nam. Ngoài ra, đợt khảo sát đã ghi nhận được 17 loài thú nhỏ trong đó có một loài Chuột mới cho khoa học là Chodsigoa caovansunga. Cũng trong đợt khảo sát đã có tổng số 105 loài chim được ghi nhận trong đó có một loài bị đe dọa toàn cầu là Trèo cây lưng đen Sitta formosa và một giống chưa được mô tả là Khướu mỏ dài Jabouilleia danjoui. Từ kết quả khảo sát, năm 2002, khu vực núi Tây Côn Lĩnh đã được BirdLife International - là Hiệp hội các tổ chức phi chính phủ quốc tế (iNGO) hoạt động trong lĩnh vực bảo tồn đa dạng sinh học và môi trường sống của chim đưa vào hệ thống các vùng chim quan trọng của Việt Nam.

Ở khu vực chân núi dãy Tây Côn Lĩnh là địa bàn sinh sống của các dân tộc Cờ Lao, Dao, Mông, Hoa. Do địa bàn sinh sống tương đối cách biệt nên đây cũng là vùng đất còn lưu trữ nhiều nét văn hóa truyền thống độc đáo và phong phú của công đồng dân tộc bản địa, trong đó có các lễ thức dân gian như: Lễ cúng Hoàng Vần Thùng của dân tộc Cờ Lao, lễ cấp sắc, làm ma khô của dân tộc Dao, Mông hoặc các trò chơi dân gian huyền bí như liếm lưỡi cày nung đỏ, nhảy lửa, vật chày và các làn điệu dân ca, dân vũ độc đáo nên từ lâu Tây Côn Lĩnh luôn hấp dẫn khách du lịch đến khám phá tìm hiểu.

Từ năm 2016 đã có một số doanh nghiệp lữ hành du lịch tổ chức các tour du lịch sinh thái đến khu vực này như Công ty GP Hồng Phát, Công ty TNHH Việt Nam phong tục, Hợp tác xã du lịch Nậm Hồng tổ chức đưa nhiều đoàn khách du lịch chủ yếu là khách nước ngoài đến khám phá trải nghiệm. Tháng 8 năm 2022 Trung tâm Thông tin - Xúc tiến du lịch tỉnh Hà Giang đã phối hợp với Phòng Văn hóa & Thông tin huyện Hoàng Su Phì tiến hành khảo sát tổng thể về tiềm năng du lịch sinh thái khu vực này nhằm xây dựng sản phẩm du lịch mạo hiểm gắn với trải nghiệm trong khu rừng nguyên sinh để quảng bá đến du khách trong và ngoài nước. Hy vọng rằng trong những năm tới, tiềm năng du lịch sinh thái của dãy Tây Côn Lĩnh sẽ tiếp tục được khai thác, trở thành một trong những sản phẩm du lịch độc đáo của huyện Hoàng Su Phì cũng như tỉnh Hà Giang.