LẠI NÓI VỀ QUÊ HƯƠNG KIM XUYÊN

 LẠI NÓI VỀ QUÊ HƯƠNG KIM XUYÊN

Lời tựa.

Vốn sinh ra và lớn lên ở thôn Gò Đình xã Hồng Lạc huyện Sơn Dương tỉnh Tuyên Quang, là một trong những vùng đất đầy ắp những truyền thuyết, những truyền kỳ từ thời kỳ dựng nước, giữ nước và xây dựng đất nước. Công tác trong ngành văn hoá hơn 30 năm, được tiếp cận với các nguồn tài liệu, thư tịch cổ mình đã dành khá nhiều thời gian để nghiên cứu, xâu chuỗi những thông tin, tư liệu, sự kiện lịch sử về miền đất đã nuôi mình khôn lớn và trưởng thành. Nhưng quả thực là lực bất tòng tâm vì không gian và thời gian thì rộng lớn, tri thức vô hạn nhưng trí tuệ thì hữu hạn. Được anh Nguyễn Trung Tuyển  động viên và thôi thúc, nhân dịp vào Google xem lễ hội đình Thọ Vực năm 2024 mình mạo muội hệ thống hoá một số thông tin đã khảo cứu, sưu tầm được về miền đất này. 

Trước đây, thôn Gò Đình thuộc vùng Thọ Vực, là một phần đất của tổng Linh Xuyên của trấn Sơn Tây. Phía bên kia ngòi Khổng là trấn Tuyên Quang thuộc phủ Hưng Hoá. Đến thời Pháp thuộc tổng Linh Xuyên được đổi tên thành Kim Xuyên do Roaydoba (còn gọi là Ba Đờ Roa) cai quản và lập đồn điền trồng dứa, cà phê và chăn nuôi gia súc để đem về chính quốc - tức cộng hoà Pháp, đồng thời Roaydoba cho xây dựng 9 nhà kho để bảo quản nông sản. Vì vậy nên nhiều địa danh của khu vực các xã Hồng Lạc, Hào Phú hiện nay vẫn được các cụ già gọi tên theo kho. Ví dụ như kho 3 thuộc khu vực cầu Tai chua và Đầm kho Ba đến hết dộc Cầu Giát; Kho 4 (hoặc Kho tư) là khu vực Trầm Vối, Kho 5 là khu vực gốc Dọc và Đồi học sinh; Kho 6 thuộc khu vực Trại Mít; Kho 9 thuộc khu vực từ Cống Quân lối rẽ vào Ngã Hai và Gò Cầy đến Trạm Vặc… Trong đó khu vực đối diện cổng trường tiểu học Kim Xuyên hiện nay là nơi đóng bản doanh của Roaydoba là chủ đồn điền người Pháp. Hiện còn có nhiều cụ già vẫn còn nhớ tên gọi Chợ Đồn hoặc Đồn Kim Xuyên chính là nói đến sự kiện này. 

Còn nhớ cách đây khoảng bốn chục năm, mình và mấy anh chị em còn đi thu hái những bông hoa cỏ Ăng gô la về làm chổi, là giống cỏ được người Pháp đem giống đến trồng ở các khu vực Kho 3, kho 6, kho 9 để làm thức ăn cho gia súc. Hiện có lẽ giống cỏ này đã không còn. Di vết còn lại của những địa danh thời kỳ Pháp thuộc chỉ thôn Kho 9 và đầm Kho 3 thuộc xã Hồng Lạc hiện nay là được lấy làm tên gọi cho địa danh của khu vực này.

Sau khi giành được độc lập, tổng Kim Xuyên của trấn Sơn Tây cùng với một số khu vực thuộc các xã Tam Đa, Hào Phú, Vân Sơn được chính quyền cách mạng sáp nhập lại thành Châu Tự Do, sau đó cùng một số xã chia tách và sáp nhập lại với huyện Sơn Dương thuộc tỉnh Tuyên Quang như hiện nay.  

 Đến thời kỳ xây dựng các hợp tác xã thì khu vực này được chia thành các đội sản xuất trực thuộc hợp tác xã Hồng Lạc, trong đó khu vực Gò Đình thuộc đội sản xuất số 3 thuộc hợp tác xã Hồng Lạc (Khoảng năm 1980 - 1986 đội sản xuất số 3 do ông Trần Đức Tình là đội trưởng, bà Nguyễn Thị Cẩm làm thư ký). Năm 1986 thực hiện Khoán 10 của Trung ương Đảng, hợp tác xã Hồng Lạc và các đội sản xuất được giải thể. Sau nhiều lần họp lên họp xuống đội sản xuất số 3 được đặt tên thành thôn Gò Đình như hiện nay.

Mặc dù trên bến dưới thuyền nhưng Kim Xuyên là miền đất dữ với mạng lưới sông ngòi và ao hồ chằng chịt. Trang 341 sách Kiến văn tiểu lục của Lê Quý Đôn (Do Viện Sử học - Viện Khoa học xã hội Việt Nam ấn hành, Phạm Trọng Điềm biên dịch có ghi: “… Dưới núi có miếu thờ Đế Thuấn, về phía bên phải xứ ngòi Vực rộng chừng một trượng và khá dài, hằng năm nước sông Lô tràn vào, tương truyền đấy là chỗ bến sông ngày trước Đế Thuấn thường nặn đồ nung, bên cạnh chỗ dân cư có một cái giếng cổ, người ta cho là Đế Thuấn đào giếng ấy, nước trong và lạnh buốt người ta không dám uống, nếu ai tắm ở giếng ấy liền bị câm…”

Xâu chuỗi lại các dữ liệu cho thấy địa danh Yên Lịch xưa đến nay vẫn còn và được đặt tên là thôn An Lịch của xã Đông Lợi như hiện nay. Còn khu vực cánh đồng Bản thuộc thôn Vạn Sơn - nay là thôn Đình Lộng xã Hồng Lạc - là một vùng ruộng lúa chiêm trước đây chính là là đầm Sấm hay Lôi Trạch được nói đến trong truyền thuyết về Đế Thuấn (Mình sẽ có bài viết riêng về đầm Lôi Trạch, núi Sư Khổng tức là Khổng Xuyên và Núi Lịch). Còn miếu thờ Đế Thuấn có lẽ là đền Linh Sơn từ ở cửa ngòi Khổng, cái giếng cổ tức là giếng Trại Khách ở Trầm Máy phía sau bệnh viện Kim Xuyên, còn chỗ bến sông ngày trước Đế Thuấn thường nặn đồ nung theo như mô tả trong cuốn Kiến văn tiểu lục của Lê Quý Đôn thì có lẽ là khu vực lò ngói của thôn Khổng Xuyên, hiện đã không còn duy trì hoạt động. 

Cũng xuất phát từ yếu tố địa lý của Kim Xuyên vốn là miền đất dữ với mạng lưới sông ngòi và ao hồ chằng chịt nên thiên tai lũ lụt luôn là mối đe doạ thường xuyên của cư dân khu vực Kim Xuyên và các khu vực lân cận. Chính vì vậy ở Kim Xuyên và các xã giáp danh thuộc khu vực ngòi Khổng người ta đã lập nhiều ngôi miếu thờ các vị tôn thần là những người có công giúp dân làm cống xây cầu và trị thuỷ. Điển hình là ngoài đình Thọ Vực thuộc thôn Kim Xuyên trước đây còn có đình An Lịch thuộc xã Đông Lợi, đình Quang Tất xã Hào Phú (trước đây gọi là đình Quang Thất) là nơi thờ 3 thần là Cao Sơn, U Sơn, Ất Sơn, vốn là những người thông kinh sử, văn võ song toàn, có công giúp dân xây ấp lập làng, làm cầu, trị thuỷ sông Lô nên được vua Hùng Duệ Vương thân chinh đến vùng đất Thọ Vực và phong vương cho ba người. Sau khi 3 ông mất đã được dân làng các khu vực này lập miếu thờ. Ngoài các ngôi đình ở Thọ Vực, An Lịch, Quang Tất di vết về 3 vị vương còn được tìm thấy ở ngọc phả đình Lãng Sơn (huyện Lập Thạch), ngọc phả đình Vân Luông (thành phố Việt Trì), miếu thờ của hai xã An Đạo huyện Phù Ninh và miếu thờ ở xã  Hùng Lô huyện Đoan Hùng.

Đình Thọ Vực hiện vẫn còn lưu giữ được các sắc chỉ của triều đình, ý chỉ vua ban, là nơi hội bàn việc nước, việc làng của các bô lão, được vua Hùng Vương thứ 18 là Hùng Duệ Vương ban chỉ làm nơi thờ Tam vị là Cao Sơn, U Sơn, Ất Sơni . Khoảng những năm 1975 - 1980 đình được trình tường bằng đất rất nhỏ hẹp và đơn sơ cổ kính, sau khi bị sập đổ đã được xây lại bằng gạch ống, xà kèo bằng gỗ lim, phía trước có một cây đa nhỏ cằn cỗi. Ngôi đình trải qua rất nhiều thế hệ trông coi, chăm sóc, tu bổ, giữ và hương khói. Sau khi Lễ hội đình Thọ Vực được đưa vào danh mục văn hoá phi vật thể Quốc gia vào năm 2007, đình đã được trùng tu tôn tạo khang trang hơn so với trước, đồng thời lễ hội cũng được khôi phục lại vào đầu tháng giêng âm lịch hằng năm. Trong lễ hội cũng có trò diễn Vua đi cày, diễn tả lại sự tích vua Hùng xuống đồng để nói đến sự tích Đế Thuấn đi cày ở đồng Lịch Sơn. Tuy nhiên các ngôi đền thờ tam vị vương ở thôn Quang Tất xã Hào Phú và thôn An Lịch xã Đông Lợi là những bằng chứng về tục thờ Ất Sơn và Lịch Sơn Đế Thuấn, đồng thời là những tư liệu quý cho phép xác định Ất Sơn Thánh vương chính là Đế Thuấn thì chưa được quan tâm trùng tu tôn tạo.

Còn nữa