TÌM HIỂU LỄ CÚNG GỌI HỒN LÚA CỦA DÂN TỘC DAO HUYỆN HOÀNG SU PHÌ

(Dành cho người thích tìm hiểu)

Hoàng Su Phì là một trong những vùng đất chứa đựng và bảo tồn, lưu giữ nhiều vốn văn hóa truyền thống độc đáo của các dân tộc  sinh sống trên địa bàn huyện, đặc biệt là các lễ hội, lễ thức văn hóa dân gian mang đậm nét đặc trưng pha trộn giữa nền văn minh nương rẫy và văn minh lúa nước. Các lễ hội lễ thức này thường được tổ chức tại khắp các vùng miền của huyện Hoàng Su Phì vào các dịp đầu mùa xuân hàng năm trước khi triển khai gieo trồng một mùa vụ mới hoặc sau khi thu hoạch, ước muốn cầu mong cho một năm mùa màng tươi tốt. Trong đó có lễ thức cúng gọi hồn lúa được tổ chức vào dịp tháng tư âm lịch hàng năm trước khi bắt đầu một vụ cấy là nét văn hóa độc đáo của cộng đồng người Dao đỏ của huyện Hoàng Su Phì.

Xuất phát từ quan niệm vạn vật hữu linh, người Dao đỏ huyện Hoàng Su Phì cho rằng cây lúa cùng các loại cây trồng khác cũng có những phần hồn và phần xác như con người. Trải qua những ngày tháng sinh trưởng trên những thửa ruộng đến khi đến bồ thóc của mỗi gia đình, một vài bộ phận của cây lúa hoặc những hạt thóc có thể bị chim chóc, chuột bọ, các loài thú phá hoại hoặc một vài hạt lúa bị rơi vãi trong quá trình thu hoạch nên không về được đến nhà mà lang thang bất định trong vũ trụ bao la. Vì vậy, muốn mùa màng tươi tốt bội thu thì hàng năm họ phải tổ chức cúng tế để gọi những phần hồn của cây lúa, lá lúa và hạt lúa để chúng cùng rủ nhau về với gia chủ, sinh trưởng khỏe mạnh, chống chọi được sâu bệnh và làm nên một mùa vàng tươi tốt. Đây là biểu hiện của tín ngưỡng thờ đa thần của người Dao đỏ, họ coi vạn vật đều có linh hồn với hai mặt thiện và ác và người chủ tế có vai trò như một cầu nối giữa loài người với thế giới thần để giúp gia chủ chế ngự cái ác, nhân rộng cái tốt đẹp ở cả 2 thế giới âm và dương.

Để chuẩn bị cho việc tổ chức lễ cúng gọi hồn lúa, thường trước đó khoảng một ngày, chủ nhà sẽ chuẩn bị các vật phẩm để cúng tế, trong đó ngoài những sản vật như thịt gà, rượu, bánh trưng gói bằng lá cây chít, xôi, cốm, cá chép ruộng, hương, giấy bản thì bắt buộc phải có các vật phẩm được khai thác từ ruộng vườn như con sâu măng, nhộng ong… bởi họ quan niệm rằng con ong là loại thiên địch giúp cho cây lúa chống lại dịch bệnh và sâu bọ, còn sâu măng là loài vật phá hoại cây cối nên phải cúng tế để chúng không phá hoại măng của gia chủ.

Cùng với việc sửa soạn các lễ thức trước bàn thờ tổ tiên cử gia chủ thì thầy cúng cũng lập một đàn tế Ngọc Hoàng tức Piền Hùng ở ngay trước cửa chính của ngôi nhà. Đàn lễ này chỉ có hương, giấy bản và các loại hạt giống mà gia chủ hay trồng như lúa, ngô, đậu tương, cao lương… các loại hạt giống này được buộc thành các bó và treo vào móc một chiếc cân để Thầy cúng thực hiện các nghi thức gọi hồn lúa và các loại cây giống. Ngoài ra còn có một mô hình chiếc thuyền bằng bẹ chuối và lợp mui bằng giấy bản để chở những rủi ro, những điều không may mắn ra khỏi nhà của gia chủ.

Khi cúng tế thường có 2 người gồm một thầy cúng gọi là Sài Ông và một phụ lễ gọi là Sài Cố. Trước tiên, Thầy cúng thực hiện nghi lễ trước bàn thờ tổ tiên tông tộc của chủ nhà, sau đó tiến hành cúng tế tại đàn tế Ngọc Hoàng tức Piền Hùng.

Sau 4 hồi tù và gọi Piền Hùng và các thần ma về nhận lễ, Thầy cúng đọc bài cúng gọi hồn lúa và các loại cây lương thực về cho gia chủ. Nội dung trích lược như sau: Một phần hồn cây lúa đi sẽ gọi 10 phần hồn cây lúa về, một hạt lúa đi sẽ gọi 10 hạt lúa về, 10 hạt lúa đi gọi 100 hạt lúa về, 100 hạt lúa gọi 1.000 hạt lúa để sinh sôi nảy nở thành bồ thóc, bồ thóc sinh sôi thành kho thóc cho con người con vật ăn quanh năm không hết…

Kết thúc bài cúng, thầy cúng tung hai mảnh sừng trâu hoặc mảnh gỗ gọi là "Cháo" từ cửa vào trong gian giữa ngôi nhà để xin âm dương, nếu các mảnh nằm theo thứ tự một sấp một ngửa, cả hai cùng sấp và cả hai cùng ngửa thì tức là các hồn lúa đã về đến nhà. Khi đó, thầy phụ lễ sẽ đốt các tờ giấy bản và chiếc thuyền bẹ chuối và nghi lễ kết thúc.

Cùng với việc thực hiện các nghi lễ, thì các thành viên trong gia đình cũng chuẩn bị các vật dụng cần thiết để chuẩn bị cho việc xuống đồng khai trương một mùa vụ mới. Đồng thời chủ nhà cùng các thầy cúng và bà con lối xóm ăn uống vui vẻ.

Trong đời sống cộng đồng, bất kỳ lễ hội nào cũng đều hàm chứa một tâm tưởng sâu xa. Tín ngưỡng nông nghiệp của dân tộc Dao đỏ huyện Hoàng Su Phì thông qua các lễ thức độc đáo trong đó có lễ cúng gọi hồn lúa đã thể hiện những cách thức ứng xử một cách dung hoà giữa con người với thiên nhiên để hướng tới sự phát triển thịnh vượng. Đây cũng là một trong những lý do đã tác động để người dân nơi đây trải qua hàng trăm năm vẫn luôn gắn bó với đồng ruộng để sáng tạo lên công trình lao động vĩ đại, đó là những thửa ruộng bậc thang kỳ vĩ mà hôm nay họ xứng đáng được tôn vinh là những “ nghệ sĩ” khi danh lam thắng cảnh ruộng bậc thang Hoàng Su Phì là địa phương thứ 2 trong cả nước được xếp hạng di tích quốc gia.