TRUYỀN THUYẾT CẢN LỦNG (THẦN RỪNG)

  KỊCH BẢN CHƯƠNG TRÌNH NGHỆ THUẬT

Truyền thuyết Cản Lủng - di sản văn hóa phi vật thể Quốc gia Lễ cúng rừng (mo Đống Trư) dân tộc Nùng huyện Hoàng Su Phì.

- Kịch bản và lời dẫn: Trần Chí Nhân.

- Đạo diễn dàn dựng: Trần Chí Nhân - Thu Hiên.

- Thiết kế sân khấu, đạo cụ: Trần Chí Nhân, Nguyễn Đức Trang.

- Âm nhạc, tiếng động: Đức Tần.

TT	NỘI DUNG	THỜI LƯỢNG	DIỄN XUẤT	ÂM THANH, ÁNH SÁNG	TRANG PHỤC, ĐẠO CỤ
	Phân cảnh 1:	8 phút
1	Lời dẫn. Dân tộc Nùng là một trong những dân tộc chiếm đa số trong cơ cấu các dân tộc của huyện Hoàng Su Phì tỉnh Hà Giang. Địa bàn sinh sống chủ yếu tập chung ở các xã phía bắc và phía tây như: Pố Lồ, Thàng Tín, Đản Ván, Tân Tiến, Sán Sả Hồ, Pờ Ly Ngài, Nàng Đôn, Tụ Nhân, Chiến Phố, Bản Nhùng... Chuyện xưa kể rằng: Cách đây mấy trăm năm các tộc họ dân tộc Nùng cùng một số dân tộc khác như Tày, Mông, Dao cùng sống yên vui và sung túc quanh các sườn núi. Dưới sự cai quản của một vị tù trưởng thông minh tài trí là Cản Lủng và phó tướng là ông Tí Táo cùng 2 cận thần là ông Bảo và ông Liều, được ông dạy cách trồng lúa nước trên các thửa ruộng bậc thang, trồng ngô, đậu tương, trồng bông dệt vải trên nương dẫy. Cuộc sống ấm no nhà nhà hòa thuận, khắp các thôn bản đâu đâu cũng đầy ắp tiếng cười, lời ca tiếng hát rộn vang sườn núi. Vì vậy, Cản Lủng được mọi người tin yêu, tôn là Thủ lĩnh.		Cảnh sinh hoạt, lao động sản xuất của các nhóm dân tộc Nùng: Nam rèn đúc nông cụ, nữ quay xa dệt vải, thu hoạch lúa, một nhóm khác đang đánh yến, ném còn. Cản Lủng và 3 cận thần vừa đi vừa vuốt râu đi vào vẻ hài lòng, đến giữa sân khấu thì cả 4 người quay ra phía trước, Cản Lủng chỉ tay giới thiệu các vùng đất cho các cận vệ, sau đó đi ra.	Nhạc dựa trên nền ca khúc Tiếng sáo nài.	Bối cảnh là một khu rừng với nhiều cây to và tre vầu. Trang phục dân tộc Nùng. Đạo cụ: 01 lò rèn đúc, 01 máng đập lúa, 3 - 5 chiếc gùi, quả còn, quả yến và vợt.
	Ca khúc: Tiếng sáo nài của NS Trùng Thương.		Song ca nam nữ bài Tiếng sáo nài.	Đèn tối dần khi kết bài	Nhóm múa phụ họa.
	Phân cảnh 2:	5 phút
	Lời dẫn. Trải qua nhiều năm, cuộc sống yên bình ấm no sung túc của các thôn bản miền biên ải của huyện Hoàng Su Phì khi đó đã khiến cho nhiều thế lực ganh ghét ghen tỵ.   Một ngày kia, bọn giặc từ Phương bắc đã tràn xuống các làng bản phía nam, trong đó có nơi định cư của các gia đình tộc họ dân tộc Nùng huyện Hoàng Su Phì, chúng cậy sức đông, quân mạnh đã ra sức cướp bóc của cải, chém giết dân lành, đẩy bao người vào cuộc sống ly tán lầm than. Già Seo: Ô dô Mề ơi, sao ta lại khổ thế này, ông trời ơi, ông không thương người Nùng ta nữa rồi... Lũ cướp kia, sao chúng mày tàn ác, nỡ giết hại dân lành như thế này... Chế Sao: Mề ơi, cố lên, ta phải vào rừng sâu thôi, ở đó cỏ cây sẽ che trở cho ta  khỏi tay quân giặc tàn ác, ta ở lại sẽ không chống lại được với chúng đâu… Sào Văn: Mề ơi, mọi người ơi cố lên đi, bọn giặc dù có tàn ác nhưng cũng không thể giết hết được người Nùng chúng ta, người Nùng ta còn có Cản Lủng, còn có tổ tiên, có trời đất, tổ tiên trời đất, núi rừng này sẽ bảo vệ chúng ta, Cản Lủng sẽ bảo vệ chúng ta… Già Seo: Các con ơi, hãy đi… hãy đi đi, mề già rồi cái thân này không tiếc nữa… Tướng cướp: Ha ha…. Chúng bay chạy đâu cho thoát! Tưởng gì chứ mấy kẻ chân không tới đất, cật không tới trời thế này thì làm sao chống tại được bọn ta. Còn mi nói sao? Cản Lủng hả? hắn ta…. Ha ha…. Hắn ta đang hấp hối chỉ đợi cái chết đang đến từ từ, từ từ, vì… vì đã bị tay chân của ta đầu độc từ nguồn nước ngầm mà hắn ta và đám tùy tùng vẫn uống hàng ngày rồi…. Già Seo: Sao! mày nói sao! Cản Lủng đã bị đầu độc ư? Sào Văn: Ngươi… mày thật là ác độc. Tướng cướp: Bọn mi không tin sao? Nếu hắn ta không bị đầu độc thì làm sao mà bọn ta dễ dàng đến được đây để giành lấy đất đai, rừng rú của các người. Quân bay! Tất cả: Dạ!... Tướng cướp: Bắt tất cả bọn này, đem về làm trâu làm ngựa để hầu hạ chúng ta… Tất cả: Xin tuân lệnh! Tướng cướp: Ha ha!... Thế nào? Bọn bay chỉ có bấy nhiêu người thế này thì làm sao chống chọi lại được với bọn ta (Lấy chân đạp một phụ nữ): Ngươi… nếu muốn sống thì hãy nói cho ta biết Cản Lủng giờ đang ở nơi nào? Tất cả ngạc nhiên nhìn nhau. Phụ nữ: Thì ra… thì ra Cản Lủng vẫn còn sống, đừng tin chúng, mọi người ơi, thủ lĩnh của chúng ta vẫn còn… Tướng cướp: Khôn hồn thì nói mau, Cản Lủng ở đâu? Phụ nữ: Cản Lủng còn thì người Nùng ta còn, thân già này chết cũng được, rồi sẽ có ngày Cản Lủng sẽ giúp chúng ta báo thù chúng mày… Tướng cướp: Quay ra vừa hỏi vừa đá vào lưng người khác: Cản Lủng ở đâu, nói mau… Tất cả đều lặng im, một tên cướp chạy vào nói. Cướp:  Dạ thưa Chủ tướng, Tướng cướp: Có gì nói mau. Cướp: Dạ thưa, lũ con trai người Nùng chúng đã theo Cản Lủng trốn vào mãi rừng sâu, chúng thần đuổi theo nhưng do bị rừng cây che chắn nên không bắt được ạ… Tướng cướp: (Bực tức) Quân bay! Tất cả: Dạ! Tướng cướp: Lũ đàn bà này ngoan cố, quân bay! hãy lấy cối đá treo vào lưng, lấy xích sắt treo vào cổ, lấy vòng sắt xích vào tay để xem chúng còn gan lì được bao lâu rồi đưa tất cả bọn này về doanh trại cho ta. Tất cả: Xin tuân lệnh…		Cảnh diễn mô tả loạn loạc. Một nhóm khoảng 10 - 12 người gồm cả già, trẻ, nam, nữ ăn mặc rách rưới cõng bế nhau chạy vào sân khấu, đến giữa sân thì ngã xuống, một số người vào đỡ dậy. Một nhóm cướp nghênh ngang vào. Cả bọn cướp xông vào kéo, đánh đập, Cả nhóm xông vào bắt bớ, hai bên đánh nhau tạo ra một khung cảnh hỗn loạn, nhóm nam giới chống chọi lại bọn cướp, sau đó lùi dần và ra ngoài. Nữ giới sau một hồi chống cự đã bị bắt và gom vào một nhóm. Cả nhóm cướp lấy cối đá, xích sắt treo lên người nhóm phụ nữ và đưa mọi người ra.	Đèn sáng dần. Nhạc nền là tiếng trống và tiếng gió thổi sầm sập, tiếng ngựa hí vang, tiếng trẻ con kêu khóc xen lẫn tiếng gươm đao. Tiếng trống trầm xen lẫn tiếng thanh la dồn dập. Ánh sáng chớp tối - sáng. Ánh sáng tối dần khi mọi người ra ngoài sân khấu.	Người dân trang phục dân tộc Nùng, váy xuông không có cuộn vải phía sau, ăn mặc rách rưới, lưng đeo gùi, một số cầm gậy gộc Bọn cướp ăn mặc tạp nham loang lổ, chân đi ủng Tất cả nữ giới dân tộc Nùng đều bị còng tay và đeo cối đá, xích sắt
	Phân cảnh 3	5 phút
	Lời dẫn: Lại nói về Cản Lủng và các thanh niên trai tráng người Nùng, vốn xuất thân từ cuộc sống lao động, quanh năm chỉ biết cày cấy gieo trồng mà chưa quen với binh đao khói lửa nên đã phải rút vào rừng sâu để bảo toàn lực lượng. Được rừng núi bảo vệ che chắn, các nhóm thanh niên dân tộc Nùng dưới sự chỉ huy của Cản Lủng và các hộ vệ thân tín là các ông Tí Táo, ông Bảo và ông Liều đã xây dựng lán trại, đào hào đắp lũy để chống lại quân giặc. Nhưng bọn giặc nham hiểm tàn ác với dã tâm hòng cướp đất, cướp làng của các tộc họ người Nùng, chúng đã thả thuốc độc vào nguồn nước. Và không may, trong một lần đi tuần Cản Lủng cùng một số tùy tùng đã bị trúng độc của quân giặc. Hôm ấy nhằm ngày mùng 2 tháng 2 âm lịch, ông đã thác về trời.		Các nhóm thanh niên nam giới dân tộc Nùng rèn mài dao kiếm, tập luyện võ thuật, một số thì cầm giáo đi tuần quanh sân khấu.	Ánh sáng mạnh, tiếng gió thổi, tiếng nước chảy xen lẫn tiếng chim, thú rừng.	Cảnh rừng rú, một vài búi lau sậy và cây lem có hoa. 02 lò rèn đang hoạt động, gươm giáo…
	Tùy tùng 1: Cấp báo, cấp báo…  Tí Táo: Poóng pì noóng... tưng pống khầu vị trí! Tí Táo: Cản Lủng! Cản Lủng… hãy tỉnh dậy đi, các ngươi! Cản Lủng của chúng ta làm sao thế này? Tùy tùng 1: Dạ thưa, trên đường đến doanh trại quân địch để thám thính cứu dân làng, Cản Lủng thủ lĩnh khi uống nước tại khe suối đầu nguồn đã bị trúng độc của quân giặc nên đã mất rồi ạ. Tí Táo: Lũ giặc hèn hạ, rồi chúng bay sẽ không thoát khỏi lưới trời lồng lộng này. Tùy tùng 2: Thưa Phó tướng, hiện nay tất cả các nguồn suối đều đã bị quân địch bỏ thuốc độc nên không thể dùng được nữa ạ Ông Bảo: Thế còn mọi người, đàn bà và trẻ em giờ ra sao rồi. Tùy tùng 1: Dạ thưa, tất cả chị em phụ nữ từ già đến trẻ đã bị chúng bắt để làm con tin hòng dụ chúng ta ra hàng để tiêu diệt. Mặc dù bị bọn giặc tàn ác hành hạ dã man nhưng tất cả mọi người đều không chịu khai để bảo vệ Cản Lủng, bảo vệ chúng ta. Tí Táo: Hỡi tưng lài pi noóng, quân giặc thật là tàn ác hiểm độc, bọn chúng không từ thủ đoạn nào để triệt hạ nhằm cướp đất, cướp làng, cướp đi cuộc sống bình yên của người Nùng chúng ta, chúng bắt giết, đánh đập hành hạ vợ con chúng ta như con trâu con chó. Không có con đường nào khác nữa rồi, chúng ta phải đoàn kết, phải đứng lên để giành lại rừng núi này, giành lại cuộc sống này của chúng ta, đây cũng là ý nguyện của Cản Lủng minh chủ, Cản Lủng đã về với tổ tiên, với Hạn Hung, chúng ta không thể phụ lòng Cản Lủng. Tất cả nghe rõ không? Tất cả: Rõ! Tí Táo: Bây giờ, tất cả già, trẻ chúng ta hãy lập Vạt mẩu, giết trâu lập đàn tế để cầu xin Hạn Hung mở cổng nhà trời cho Cản Lủng về với tổ tiên, cầu xin Hạn Hung phù hộ cho người Nùng ta có thêm sức mạnh để giết sạch quân thù. Tùy tùng 1: Dạ thưa Minh chủ, hiện nay tất cả các nguồn nước đã bị quân địch đầu độc, chúng ta không có nước để nấu cơm làm đồ cúng tế nữa rồi. Tí Táo: Chúng ta dù lâm vào cảnh khốn cùng nhưng trái tim ta sáng, cái lòng ta trong thì trời đất sẽ thương ta, Cản Lủng sẽ thương ta. Poóng pi noóng! hãy giết trâu để lấy tiết thay nước nấu cơm, lấy bông hoa lau kia thay vải làm vạt mẩu, lấy thịt trâu để hoóc xẹc cho Cản Lủng và làm đồ lễ dâng lên Hạn Hung để cầu xin vua trời giúp đỡ!		Các nhóm nhanh chóng tản ra cảnh giới, một nhóm cùng Tí Táo chạy ra, sau đó cùng các hộ vệ khiêng cáng đưa Cản Lủng vào. Cả nhóm đứng nghiêm trang xung quanh cáng Cản Lủng. Các tùy tùng đi một vòng xung quanh sân khấu, sau đó ra ngoài, sau đó từng nhóm người mang 4 chân trâu, đầu trâu và mâm xôi đen vào đặt lên một chiếc bàn. Một nhóm khác lấy các bông hoa lau dựng vạt mẩu và đàn lễ. Tí Táo làm chủ lễ đứng trước đàn tế, số còn lại đánh chiêng trống…	Ánh sáng chủ đạo màu vàng, tiếng trống và thanh la trầm thúc từng hồi rền rĩ, sau đó nhỏ dần và tắt. Tiếng trống chiêng, thanh la xen lẫn tiếng gió thổi. Ánh sáng chớp tối sáng từ phía trước và một bên sân khấu tạo nền ảm đạm của buổi xế chiều.	Nhóm hộ vệ vác gươm đao, giáo mác, 4 người khiêng cáng. Một bộ trống chiêng của dân tộc Nùng, 2 bó hoa cỏ lau, một chiếc bàn làm đàn lễ, 4 chiếc chân và 1 chiếc đầu trâu, 1 mâm xôi đen.
	Phân cảnh 4:
	Lời dẫn: Tội ác của lũ giặc cướp đã gây lên thảm cảnh đau thương và cái chết của Cản Lủng - vị minh chủ của các tộc họ người Nùng huyện Hoàng Su Phì cùng sự kiên cường gan dạ của các trai làng gái bản một lòng một dạ vì quê hương cuối cùng đã thấu đến tận trời khiến cho vua trời là Hạn Hung động lòng. Một ngày đầu tháng 7 âm lịch, Hạn Hung đã cử quân binh, thiên tướng nhà trời xuống hạ giới để giúp các tộc họ người Nùng chống lại quân giặc. Buối sáng sớm, các quân binh từ thiên đình xuống đến địa phận các xã Ngàm Đăng Vài, Tân Tiến, Đản Ván. Vui mừng vì được thiên binh nhà trời giúp sức, các thanh niên trai tráng dân tộc Nùng đã mổ gà đồ xôi tiếp đãi và nô nức cầm giáo mác đi theo, đến đâu đánh cho quân giặc tan hoang đến đó. Buổi trưa thì quân binh nhà Trời đến địa phận các xã Pố Lồ, Tụ Nhân, Sán Sả Hồ, Pờ Ly Ngài và dẹp tan được quân giặc. Các chị em phụ nữ dân tộc Nùng được giải phóng trở về đoàn tụ với gia đình.		Tiếng cười vang vọng từ bên ngoài. Mọi người sợ hãi chạy lùi về một bên sân khấu tay che mắt ngẩng nhìn lên trời theo hướng từ bên cạnh phía đối diện và nhìn vòng về phía trước sân khấu, sau đó lại nhìn về phía cánh gà cho đến khi quân binh nhà trời xuất hiện. Các quân binh nhà trời cầm gươm, giáo mác chạy vào và đi một vòng quanh sân khấu, sau đó một nhóm giặc xuất hiện và giao tranh với quân nhà trời một lát thì thua chạy.	Tiếng sấm sét và chớp lòa, tiếng trống thúc dục vang rền.	- Quân binh nhà trời trang phục cổ trang, chân đi hài. - Trai tráng người Nùng trang phục dân tộc, tay cầm giáo mác, cung tên...
	Lời dẫn: Vui mừng trước chiến thắng, các thủ lĩnh phụ tá của Cản Lủng gồm ông Tí Táo, ông Bảo và ông Liều đã sai các trai tráng mở hội mổ trâu, đồ xôi thết đãi thiên binh thiên tướng. Và, trong ngày chiến thắng này Hạn Hung đã cưỡi mây vi hành xuống hạ giới. Tí Táo: Hạn Hung vạn tuế, vạn tuế, vạn vạn tuế… Hạn Hung: Mọi người, bình thân. Hạn Hung: Đã bao đời nay, người Nùng, người Dao, Người Tày, người Mông và các dân tộc khác cùng nhau chung sống hòa thuận trên mảnh đất này, vậy mà nay, chỉ vì lòng tham mà lũ giặc kia đã nỡ xuống tay thảm sát đồng loại, đoạt cướp tài sản gây lên tang tóc đau thương, tội đó đáng bị đày xuống a tì địa ngục. Còn người Nùng các ngươi đã kiên cường gan dạ bảo vệ quê hương, có Cản Lủng và các tùy tùng tâm sáng lòng trong, lại được cây rừng chở che bảo vệ. Tiếng thơm đó đã thấu tận Thiên đình. Nay ta truyền ý chỉ: Kể từ nay, phong Cản Lủng là Thần Rừng, lấy ngày mùng 2 tháng 2 hàng năm là ngày cúng tế, mỗi thôn bản phải dành những khu rừng có địa thế đẹp làm nơi tôn nghiêm để lập miếu thờ, các con cháu người Nùng phải có trách nhiệm bảo vệ tôn tạo khu rừng cho ngày một tốt tươi, không được chặt cây bẻ cành hay làm bẩn nguồn nước. Cũng kể từ nay, lấy ngày chiến thắng mùng 1 tháng 7 hàng năm là ngày tết của dân tộc Nùng, các gia đình, thôn bản được mở hội, uống rượu mừng công. Còn các phụ nữ dân tộc Nùng có tấm lòng thủy chung gan dạ, cam chịu đau đớn tủi nhục để bảo toàn danh tiết và gia đình, chồng con. Nay ban tặng một nghìn lượng bạc, mười nghìn sải vải và cử sứ thần xuống truyền dạy nghề thủ công để rèn bạc thành chiếc sằn sồi thay cho sợi xích sắt, rèn chiếc ẳn khỏn thay cho chiếc còng tay làm đồ trang sức, dạy lấy vải may thành chiếc pẳn pái thay cho chiếc cối đá sau lưng để các con cháu người Nùng đời đời về sau mãi ghi nhớ tấm lòng thủy chung gan dạ của họ. Tất cả: Chúng thần tuân chỉ, Hạn Hung vạn tuế, vạn tuế, vạn vạn tuế… Hạn Hung: (Cười vang) Ha ha……		Hạn Hung và các tùy tùng vào sân khấu, quân binh đứng thành 2 hàng, Hạn Hung đứng trên bậc cao trang trí như 1 ngọn núi. Tất cả các quân binh và trai tráng người Nùng quỳ chân vái lạy. Tất cả mọi người cùng đứng dậy. Một tốp 6 nữ dân tộc Nùng mặc trang phục đúng mẫu truyền thống đầy đủ đồ trang sức vào sân khấu, sau đó đứng thành 1 hàng 2 bên phía trước sân khấu. Hạn Hung cười vang và đi ra. Khi đèn bật sáng thì mọi người ngỡ ngàng vì Hạn Hung đã biến mất. Tất cả mọi người dõi theo phía ngoài sân khấu..	Nhạc nhộn, giai điệu hành khúc. Ánh sáng chợt chớp tối sáng liên tục, tiếng sấm rền. Khi Hạn Hung và tùy tùng ra hết sân khấu thì đèn bật sáng rực rỡ.	Hạn Hung mặc áo bào màu vàng, chân đi hài, mũ cao.
	Lời dẫn: Kể từ đó, cứ đến ngày mùng 2 tháng 2 âm lịch hàng năm, các gia đình người Nùng lại góp gạo góp tiền mua sắm lễ vật tổ chức mổ trâu để cúng tế Cản Lủng tức Thần rừng, hay còn gọi là Mo Đống Trư tại miếu thờ được dân làng lập lên trong các khu rừng cấm của mỗi thôn bản. Các xã Ngàm Đăng Vài, Tân Tiến, Đản Ván, Bản Nhùng là nơi quân binh nhà trời ăn sáng thì chỉ mổ gà mổ vịt, mổ lợn, còn các xã Pố Lồ, Tụ Nhân, Sán Sả Hồ, Pờ Ly Ngài, Chiến Phố, Nàng Đôn là nơi quân binh nhà trời ăn trưa thì được mổ trâu để cúng tế để cầu mong Thần rừng phù hộ cho dân làng một năm mùa màng tươi tốt con người có sức khỏe và hạnh phúc. Cũng từ đó, cứ vào ngày mùng một tháng 7 âm lịch hàng năm, các thôn bản của người Nùng lại tổ chức ăn tết, và trong ngày tết này họ lại lấy bông hoa lau đặt trên bàn thờ, các chàng trai, cô gái phụ nữ dân tộc Nùng ăn mặc những bộ trang phục đẹp nhất để nhớ về ngày chiến thắng năm xưa. Và, nét đẹp văn hóa đó đã được bao thế hệ người Nùng của huyện Hoàng Su Phì gìn giữ cho đến ngày nay.		Tốp múa ngựa giấy khoảng 3 đôi, một nhóm khác đánh yến và ném còn. Một vài đôi trai gái cầm ô đen đi ngang sân khấu.	Âm nhạc chủ đạo là tiếng trống và cồng chiêng.	01 chiếc bàn làm đàn tế. 6 con ngựa giấy, 6 quả còn và một vài quả yến, vợt yến.
	Lời kết: Kính thưa các vị khách quý, thưa các vị đại biểu cùng toàn thể đồng bào. Chương trình nghệ thuật tái hiện truyền thuyết lễ cúng Thần Rừng do các nam nữ diễn viên Đoàn nghệ thuật Tây Côn Lĩnh thực hiện đến đây là hết. Ban tổ chức xin trân trọng cảm các đồng chí lãnh đạo tỉnh ủy HĐND, UBND tỉnh, lãnh đạo các sở ngành của tỉnh và các địa phương trong và ngoài huyện, các cơ quan, đơn vị, doanh nghiệp cùng toàn thể đồng bào đã dành thời gian theo dõi chương trình. Một lần nữa xin kính chúc các vị khách quý, các vị đại biểu cùng toàn thể đồng bào lời chúc sức khỏe và hạnh phúc. Xin trân trọng cảm ơn.		Sau màn bắn pháo bông nghệ thuật, ánh sáng bật rực rỡ chiếu sáng toàn sân khấu.	Các diễn viên tập trung thành hàng lối trên sân khấu vẫy tay chào khán giả.